MOMENTUM GÜNLÜK PİYASA BÜLTENİ: 19 Mayıs 1919

Hazırlayan: Buğra Sönmez | Konu: Milli Mücadele Adımı: Samsun’da Şafak Vakti, Paris’te “Karthaca Barışı” ve Küresel Hiperenflasyon Şoku

Günaydın! 19 Mayıs 1919 Pazartesi sabahından; yeni bir ulusun sancıyla doğduğu, Paris’te dünya haritasının yeniden çizildiği ve Samsun’da bir ulusun kurtuluş ateşinin yakıldığı milli mücadele dolu bir günden herkese merhaba.

Göz Atın

Türkiye’nin En Büyük Enerji Depolama Projesi Tamamlandı: Polat Enerji’den Dev Hamle

Faiz Yarışı Kızıştı: 5 Milyon TL’nin 32 Günlük Getirisi Banka Banka Değişti

Astor Enerji, TEİAŞ İhalesinde En Avantajlı Teklifi Verdi

Birinci Dünya Savaşı’nın yarattığı devasa ekonomik yıkımı, Paris Barış Konferansı’nın perde arkasındaki diplomatik pazarlıkları, İspanyol Gribi’nin piyasalara darbesini ve elbette Anadolu’daki şanlı direnişin sosyo-ekonomik temellerini masaya yatırıyoruz.

YURT İÇİ PİYASALAR: Dersaadet’te Hiperenflasyon Şoku ve “Harp Zenginleri”

Mondros Mütarekesi sonrası barış beklentisi yerini tam bir iktisadi çöküşe bıraktı. Tedarik zincirlerinin çökmesi ve karaborsanın patlamasıyla Osmanlı ekonomisinde fiyatlar serbest düşüşte.

Tüketici Fiyatlarındaki Korkunç Sıçrama (1914 vs 1919):

Tablo1. : https://belleten.gov.tr/eng/full-text/196/tur , https://www.insanvetoplum.org/content/6-sayilar/18-8-4/2-hanedar/hanedar.pdf

• Ekmek (Adet): 1,25 kuruştan 34 kuruşa (%2.620 artış)
• Patates (Kilo): 1 kuruştan 27 kuruşa (%2.600 artış)
• Un (Kilo): 1,75 kuruştan 45 kuruşa (%2.471 artış)
• Son Aylardaki Şoklar: Fasulye 35’ten 60 kuruşa (%71), Şeker 105’ten 200 kuruşa (%90), Gaz Yağı 12’den 25 kuruşa (%108) fırladı. Sabit gelirli memurlar ve asker aileleri açlığa mahkum durumda.
• Yapısal Yozlaşma: Maliye Nazırı Abdurrahman Bey’in itirafıyla; savaş yıllarında devlet tekelini kullanan bürokratların yarattığı “Harp Zenginleri” ile sokaktaki halk arasındaki uçurum, toplumsal öfkeyi zirveye taşıyor.

• Düyun-u Umumiye’nin Tahsilat Acımasızlığı: Anadolu ve İstanbul halkı %2.500’ü aşan hiperenflasyon ve açlıkla boğuşurken, büyük çoğunluğu Fransız ve İngiliz sermayedarların kontrolündeki Düyun-u Umumiye (Genel Borçlar İdaresi), temel tüketim maddeleri (tuz, tütün, ipek, alkol) üzerindeki vergileri İtilaf donanmasının gölgesinde acımasızca tahsil etmeye devam ediyor. Devletin mali bağımsızlığı sıfır noktasında.

• Osmanlı Bankası’nın (Bank-ı Osmanî-i Şahane) Döviz Tekeli: Para basma imtiyazını elinde bulunduran İngiliz-Fransız ortaklı banka, Mütareke döneminde piyasaya altın sürmeyi tamamen durdurarak kaimelerin (kağıt paraların) değerinin pula dönmesine seyirci kalıyor. Yerli tüccarın krediye erişimi tamamen kapatıldı.

İzmir’in İşgali ve Millî Uyanış

• Emperyalizmin Saha Uygulaması: 15 Mayıs’ta Albay Nikolaos Zafeiriou komutasındaki 1/38 Evzone Alayı’nın İzmir’i işgali, Batı basınında (The New York Times, Le Temps) “Hristiyanları koruma misyonu” olarak pazarlandı. Ancak İngiliz Amiral Calthorpe raporunda gerçeği itiraf etti: “Yunan askerinin karaya çıkması Türk halkı üzerinde şok tesiri yaptı. Harbetmek arzusu yeniden kabardı.”
• Sokaklar Hareketli: Bugün (19 Mayıs) on binlerce kişi Fatih Meydanı’nda protesto mitingi düzenliyor. (Birkaç gün içinde Sultanahmet’te 200 bin kişinin toplanması bekleniyor). Tasviri Efkar, İkdam ve Vakit gibi gazeteler ağır sansüre rağmen kelime oyunlarıyla halkı direnişe çağırıyor.
• BİR ULUSUN DOĞUŞU: Mirliva Mustafa Kemal Paşa, 9. Ordu Müfettişi sıfatıyla bugün Bandırma Vapuru ile Samsun’a ayak basıyor. Bu adım, çöken imparatorluğun ve iflas eden ekonominin içinden tam bağımsız bir ulus-devlet çıkarma iradesinin fiziki başlangıcıdır.

BASINDA BUGÜN: 19 MAYIS 1919 MANŞETLERİ VE TOPLUMSAL ATMOSFER

İzmir’in İtilaf donanmasının himayesinde Yunanistan tarafından işgal edilmesi, payitaht (İstanbul) ve Anadolu basınında tam bir deprem etkisi yarattı. Ağır sansür koşullarına rağmen gazeteler, halkın galeyanını ve çöken devlet otoritesine karşı yükselen sivil isyanı manşetlerine taşıyor. İşte günün öne çıkan basın özetleri:

TASVİR-İ EFKÂR: “Payitaht Matem İçinde, Galeyan-ı Milli Büyüyor”

Günün en çarpıcı haberleri Tasvir-i Efkâr sayfalarından yansıyor. Şehirde telgraf hatlarının kesik olması nedeniyle haber akışı kısıtlı olsa da, direnişin fitilinin ateşlendiği görülüyor:

• İzmir’de Kanlı İşgal ve Sivil Tepki: Yunan askerlerinin yerli Rumların taşkınlıkları eşliğinde karaya çıkması üzerine, İslam mahallelerinde esnaf dükkânlarını kapatarak derin bir sükût ile işgali protesto etti.
• Darülfünun (Üniversite) Ayakta: İstanbul Üniversitesi’nde hoca ve talebelerin katılımıyla tarihi bir miting düzenlendi. “İzmir Türk’tür ve Türk kalacaktır” sloganlarıyla inleyen koridorlarda, öğrenciler milli matem nişanesi olarak siyah kordonlar taktı ve İtilaf temsilciliklerine protesto telgrafları çekildi.
• Anadolu’nun İhtarı: Erzurum, Trabzon, Kastamonu, Konya ve Sivas’tan sadarete telgraf yağıyor: “Bu haksız karar geri alınmadığı takdirde, millet mukadderatını kendi kanıyla tayin etmeye mecbur kalacaktır.”

İKDAM: “Kapalıçarşı Kepenk İndirdi, Asabi Bir Sükûnet Hâkim”

İkdam gazetesi, İstanbul’un ticari ve sosyal hayatının işgal haberiyle nasıl felç olduğunu gözler önüne seriyor:

• Ticaret Durdu, Siyah Bayraklar Çekildi: Tüm Müslüman esnaf dükkânlarını kapattı, Kapalıçarşı kepenk indirdi. Evlerin ve okulların pencerelerine siyah bayraklar asıldı. Sokaklarda asabi ve hüzünlü bir sükûnet hâkim.
• Kadın Cemiyetleri Harekete Geçti: Şehrin dört bir yanında kendiliğinden toplanan halkın yanı sıra, Müslüman kadın cemiyetleri de işgalin kaldırılması için Avrupa kamuoyuna müracaat etme kararı aldı.

ALEMDAR: “Siyasi Çekişmeleri Bırakın, Bize Vatanperverler Lazım”

Alemdar gazetesi, başyazısında dönemin siyasi bunalımını ve İstanbul Hükümeti’nin acizliğini sert bir dille eleştiriyor:

• Lider Arayışı: “Vatanın en nadide parçası İzmir düşman çizmesi altındayken, siyasi fırkalar şahsi çekişmeleri bir kenara bırakmalıdır. Bize laf üreten değil, vatanı bu badireden kurtaracak dirayetli, milli iradeyi şahlandıracak hakiki vatanperverler lazımdır.”
• Partilerin Hamlesi: Hürriyet ve İtilaf Fırkası başta olmak üzere cemiyetler acil toplanarak hükümete muhtıra verdi. Meclis-i Mebusan’ın kapalı olması, “milli iradenin tecellisi için” yeni çözüm yolları aranmasına neden oluyor.

TAKVİM-İ VEKAYİ (Resmi Gazete):

Tüm memleket işgalin şokuyla yanarken ve halk sokaklara dökülmüşken, Osmanlı Devleti’nin resmi yayın organı olan Takvim-i Vekayi’nin bugünkü nüshası, Damat Ferit Hükümeti’nin gerçeklikten ne kadar koptuğunun tarihi bir vesikası niteliğinde. Gazetede işgale dair tek bir kelime yok; sadece rutin bürokrasi işliyor:

• Tevcihat (Atamalar): Padişah Vahdeddin ve Dahiliye Nazırı Ali imzasıyla, Danıştay (Şura-yı Devlet) dairelerine yapılan sıradan memuriyet atamaları yayımlandı.
• Bütçe Tahsisatları: Edirne Vilayeti bütçesine, memur maaşlarının ödenmesi için 5.500.000 kuruş ek ödenek çıkarılmasına dair kararnameler yer alıyor.

KÜRESEL GÜNDEM: Paris’te Paylaşım, Keynes’in İsyanı ve İspanyol Gribi

Galiplerin şekillendirmeye çalıştığı yeni dünya düzeni, eşi görülmemiş bir küresel kriz sarmalı yaratıyor.

🏛️ Paris Barış Konferansı’nda Neler Oluyor?

• Dörtler Konseyi Toplandı: Bugün ABD Başkanı Wilson’ın ikametgahında İngiltere, Fransa ve İtalya liderleri toplandı. Masada Versailles Antlaşması’nın Almanya tarafından reddedilmesi ihtimali var. Fransız Mareşal Foch, 18 tümenin Almanya içlerine yürümek için hazır beklediğini rapor etti. Öğleden sonra Dışişleri Bakanları Konseyi Avrupa haritasını çizmeye devam edecek.
• Keynes’in “Karthaca Barışı” Çığlığı: İngiltere Hazinesi temsilcisi dahi ekonomist John Maynard Keynes (36), Avrupa’nın üretim kapasitesinin yok edildiğini görerek görevinden istifa etti. Keynes, intikamcı mali yükümlülüklerin (Almanya’nın 156 milyar marklık borcuna ek tazminatlar getirilmesinin) Avrupa’yı çökerteceğini savundu. (Yazacağı kitabın 100 binin üzerinde satması bekleniyor).
• GAPH Ülkelerinde Hiperenflasyon Alarmı: Sınır ihtilafları ve savaş tazminatı belirsizlikleri, Almanya, Avusturya, Polonya ve Macaristan’da (GAPH) ekonomi politikası belirsizliği şokları yaratarak hiperenflasyonun kuluçka merkezini oluşturuyor. (Alman markının 1 Dolar = 4,2 trilyon mark seviyesine kadar çökme riski masada).

Küresel Makro Veriler ve Salgının Faturası

• Büyük İnfluenza Pandemisi (İspanyol Gribi): Tam üretim çağındaki gençleri vuran pandemi, dünya genelinde 40 milyon (küresel nüfusun %2,1’i) ölüme ulaştı. Küresel GSYH’de %6, tüketim harcamalarında %8 düşüş yaşandı. Hisse senedi getirileri negatife döndü, tahvil getirileri çakıldı.

Tablo 2: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9121851/

• ABD’de Enflasyon Sıçraması: Savaştan alacaklı (kreditör) çıkan ABD’de bile enflasyon kontrolden çıkıyor. Tedarik zincirindeki bozulmalarla ABD TÜFE’sinin %23,7 gibi tarihi bir zirveyi (Haziran 1919-1920) test etmesi bekleniyor. (1913’e göre patates 2,5 cent, pirinç 8,7 cent seviyelerinden sert yükselişte).

Tablo 3: ABD Çalışma İstatistikleri Bürosu

• İngiltere “Altın Standardı”nı Askıya Aldı: Savaşın getirdiği devasa mali yükleri ve borçları kaldıramayan İngiltere, altın ihracatını yasaklayarak (Nisan-Mayıs 1919 itibarıyla) fiilen yüzyıllık “Altın Standardı” sisteminden koptu. Sterlin’in (Pound) küresel ticaretteki güvenilirliği sarsılırken, döviz piyasalarında panik havası hakim.
• Rusya İç Savaşı ve Bakü Petrolü: Bolşevikler (Kızıl Ordu) ile Çarlık yanlıları (Beyaz Ordu) arasındaki kanlı iç savaş, küresel emtia piyasalarını vurmaya devam ediyor. Ukrayna tahılının ve Bakü petrolünün Avrupa’ya sevkiyatı tamamen durma noktasına geldi. Karadeniz’de ticari taşımacılık felç olmuş durumda.
• ABD’de “İçki Yasağı” (Prohibition) Fiyatlaması: ABD anayasasına eklenen 18. Madde ile ülke genelinde alkol üretimi ve satışının yasaklanmasına yönelik hazırlıklar (Volstead Act) piyasaları karıştırdı. Tarım sektörü (özellikle arpa ve buğday üreticileri) ile cam/şişe sanayii hisselerinde ciddi dalgalanmalar yaşanıyor.

Sosyal Patlamalar ve Doğal Afetler

• Winnipeg Genel Grevi: Enflasyon altında ezilen işçi sınıfı Kanada’nın Winnipeg kentinde isyan etti. 30.000 işçinin (kadınlar dahil) katıldığı genel grev kıtayı sarsıyor.
• Kadınların Barış Mücadelesi: Zürih’te toplanan İkinci Uluslararası Kadınlar Barış ve Özgürlük Kongresi, Versailles Antlaşması’nı reddederek yeni bir savaş getireceği uyarısında bulundu.
• Kelud Yanardağı: Tüm bu kaosa fiziksel bir felaket eklendi; Cava adasındaki Kelud yanardağı bugün patladı, 5.000 kişinin hayatını kaybettiği bildiriliyor.
• İngiltere’de Esir ve Gemi Krizi: Avam Kamarası’nda Almanya’dan dönen 160.000 savaş esiri ve devlet müdahalesi yüzünden verimliliği düşen Chepstow tersaneleri tartışılıyor. Serbest piyasaya dönüş sancılı geçiyor.

STRATEJİ VE BEKLENTİLER (BUGÜN)

• Tarihi Değerlendirme: Emperyalist ihtirasların kısa vadeli kazanımları (ağır tazminatlar ve haksız işgaller), küresel ekonominin ve mevcut sistemin kendi çöküşünü hızlandırıyor. Osmanlı’da %2.500’ü aşan enflasyon ve karaborsa ekonomisi, halkı mevcut düzenden tamamen koparmış durumda.
• Piyasa ve Yaşam Stratejisi: Küresel emtia kıtlığı ve pandemi ortamında, kağıt paranın (Kaime/Mark) satın alma gücü hızla erimektedir. Fiziksel dayanıklılık, dayanışma ve “tam bağımsızlık” fikri etrafında örgütlenmek, hem ekonomik hem de sosyolojik kurtuluşun tek anahtarı olarak öne çıkmaktadır.

GÜNÜN TARİHİ VERİ TAKVİMİ (19 MAYIS 1919 PAZARTESİ)

23 Mayıs 1919: Sultanahmet Meydanı’nda Halide Edip’in katılımıyla 200 bin kişilik dev miting planlanıyor.

Haziran 1919: Versailles Antlaşması’nın akıbeti netleşecek.