SPK’nın tasfiye kararı verdiği 130 fonu kurum kurum incelediğimiz “130 Fonun İzinde” serisinin ikinci durağında Pusula Portföy var. Tasfiye listesindeki 12 Pusula fonunun son ulaşılabilir verileri, yaklaşık 71,8 milyar TL’lik bir büyüklüğe işaret ediyor. Ancak rakamların arkasındaki tablo daha dikkat çekici: 27,8 milyar TL’lik PKZ’de yalnızca 16 yatırımcı bulunurken, PRY ve PNU’da yaklaşık 60 bin yatırımcı yer alıyor. Fonların izleri KTLEV, PASEU, GUNDG, ODINE, IZFAS, SKYLP, HEDEF ve BORLS gibi hisselere uzanırken, SPK kararından iki gün önce iki para piyasası fonunda katılma payı iade ödemelerinde temerrüt açıklanmış olması da Pusula dosyasını farklı bir noktaya taşıyor.
Serinin ilk haberinde 17 Eylül tarihli SPK kararının genel çerçevesini, ardından Tera Portföy’ün tasfiye kapsamındaki beş fonunu ele almıştık. Pusula Portföy tarafında ise hem fon sayısı hem de karar öncesindeki gelişmeler daha geniş bir tablo ortaya koyuyor. SPK’nın tasfiye listesinde Pusula’ya ait 12 fon bulunuyor; bunların dokuzu hisse senedi yoğun serbest fon, ikisi para piyasası fonu, biri ise para piyasası katılım fonu.
12 fonda yaklaşık 71,8 milyar TL
16 Eylül verileri esas alındığında, tasfiye listesindeki Pusula fonlarının en büyüğü PKZ – Pusula Portföy Kuzey Hisse Senedi Serbest Fon. PKZ’nin büyüklüğü 27,8 milyar TL olmasına rağmen fonda yalnızca 16 yatırımcı bulunuyor. Onu 18,9 milyar TL ile 39 bin 320 yatırımcılı PRY ve 6,5 milyar TL ile 20 bin 397 yatırımcılı PNU takip ediyor.
PCS ve PHN’de 16 Eylül veri akışında sıfır değer görülmesi nedeniyle bu iki fonda son anlamlı yayımlanmış değerler dikkate alındı. PCS’nin 15 Eylül’deki büyüklüğü yaklaşık 6,78 milyar TL ve yatırımcı sayısı 28; PHN için güncel veri platformlarında yaklaşık 894 milyon TL ve 18 yatırımcı görülüyor. Bu yöntemle 12 fonun son ulaşılabilir toplam büyüklüğü yaklaşık 71,8 milyar TL oluyor.
| Fon | Kod | Son ulaşılabilir büyüklük | Yatırımcı |
|---|---|---|---|
| Kuzey Hisse Senedi Serbest Fon | PKZ | 27,81 mlr TL | 16 |
| Para Piyasası Fonu | PRY | 18,92 mlr TL | 39.320 |
| Üçüncü Hisse Senedi Serbest Fon | PCS | 6,78 mlr TL* | 28 |
| İkinci Para Piyasası Fonu | PNU | 6,50 mlr TL | 20.397 |
| Beşinci Hisse Senedi Serbest Fon | PHB | 4,54 mlr TL | 15 |
| Birinci Hisse Senedi Serbest Fon | PBH | 2,92 mlr TL | 12 |
| Güney Hisse Senedi Serbest Fon | PGH | 2,61 mlr TL | 12 |
| İkinci Hisse Senedi Serbest Fon | PHN | 0,89 mlr TL* | 18 |
| Para Piyasası Katılım Fonu | PKM | 0,35 mlr TL | 411 |
| Dördüncü Hisse Senedi Serbest Fon | PDC | 0,23 mlr TL | 15 |
| Doğu Hisse Senedi Serbest Fon | PDG | 0,21 mlr TL | 11 |
| İkinci Katılım Hisse Senedi Serbest Fon | PKD | 0,006 mlr TL | 102 |
| Yaklaşık toplam | 71,8 mlr TL | 60.357 |
* PCS ve PHN’de son veri akışındaki kesinti nedeniyle son anlamlı yayımlanmış değerler kullanılmıştır. Yatırımcı sayıları fon bazındaki sayıların toplamıdır; aynı kişinin birden fazla fonda bulunabilmesi nedeniyle 60.357 rakamı tekil kişi sayısı olarak okunmamalıdır.
Tablonun belki de en dikkat çekici tarafı, paranın ve yatırımcıların tamamen farklı fonlarda yoğunlaşması. Dokuz hisse senedi yoğun serbest fonda yaklaşık 46 milyar TL bulunmasına karşılık bu fonların açıklanan yatırımcı sayılarının toplamı yalnızca 229. Buna karşılık PRY ve PNU’nun yatırımcı sayıları toplamı 59 bin 717’ye ulaşıyor. Başka bir ifadeyle Pusula’nın tasfiye kapsamındaki fonlarında geniş yatırımcı kitlesi esas olarak iki para piyasası fonunda, büyük serbest fon portföyleri ise çok sınırlı sayıda yatırımcıda toplanmış durumda.
PKZ: 27,8 milyar TL, 16 yatırımcı
Tasfiye listesindeki en büyük Pusula fonu PKZ’de rakamların ölçeği dikkat çekiyor. Fonun 16 Eylül itibarıyla büyüklüğü 27,81 milyar TL, yatırımcı sayısı yalnızca 16.
Pay sahipliği verilerine bakıldığında PKZ’nin izleri özellikle KTLEV üzerinde görülüyor. 16 Eylül kayıtlarında PKZ’nin KTLEV’de yaklaşık 1 milyar lotla şirket sermayesinin yüzde 14,68’ine karşılık gelen pozisyonu bulunuyor. Aynı kayıtlarda BORLS’ta yüzde 4,86, PASEU’da ise yüzde 3,62 düzeyinde pay sahipliği görülüyor. Buradaki yüzdelerin fon portföy ağırlığı değil, ilgili şirket sermayesindeki pay oranını gösterdiğini özellikle belirtmek gerekiyor.
KTLEV pozisyonunun son günlerde oldukça hareketli olduğu da kayıtlara yansıyor. PKZ’nin KTLEV’deki payı 8 Eylül’de yüzde 14,22 iken 9 Eylül’de yüzde 16,26’ya çıkmış, 15 Eylül’de yüzde 15,34’e ve 16 Eylül’de yüzde 14,68’e gerilemiş durumda. Aynı fon 16 Eylül’de PASEU’da yüzde 3,62 payla yeni hissedar olarak kayıtlara giriyor.
PCS’de dört hisse öne çıkıyor: PASEU, KTLEV, GUNDG ve ODINE
PCS – Pusula Portföy Üçüncü Hisse Senedi Serbest Fon 15 Eylül’de yaklaşık 6,78 milyar TL büyüklüğe sahip ve fonda sadece 28 yatırımcı bulunuyordu. Fonun 15 Eylül’deki günlük değer kaybı yüzde 56,39, son bir aylık kaybı ise yüzde 92,61 olarak hesaplanıyor. Varlık dağılımında hisse senedi maruziyeti yüzde 104,68’e ulaşırken yatırım fonu katılma paylarının oranı yüzde 16,71 düzeyinde görülüyor.
Pay sahipliği kayıtları PCS’nin 16 Eylül’de dört şirkette dikkat çekici büyüklüklere sahip olduğunu gösteriyor. PCS; PASEU sermayesinin yüzde 17,92’sine, KTLEV’in yüzde 15,56’sına, GUNDG’nin yüzde 11,09’una ve ODINE’nin yüzde 9,93’üne karşılık gelen paylarla kayıtlarda yer alıyor.
Hareketlerin zamanlaması da dikkat çekici. PCS’nin PASEU’daki yüzde 17,92’lik payı 11 Eylül’de kayıtlardan çıkıyor, 15 Eylül’de aynı oranla yeniden görünüyor. KTLEV tarafında ise fonun payı 11 Eylül’de yüzde 19,26’ya kadar çıkarken 15 Eylül’de yüzde 15,90’a, 16 Eylül’de yüzde 15,56’ya geriliyor.
PHN’de yüzde 685’lik brüt hisse maruziyeti
Pusula listesindeki en sıra dışı fonlardan biri PHN – İkinci Hisse Senedi Serbest Fon. Fonun son ulaşılabilir büyüklüğü yaklaşık 894 milyon TL, yatırımcı sayısı ise 18. Buna karşılık yayımlanan varlık dağılımı verilerinde hisse senedi pozisyonu fon toplam değerinin yüzde 685’i, başka yatırım fonlarının katılma payları ise yaklaşık yüzde 215’i seviyesinde görünüyor.
Bu oranları “fon parasının yüzde 900’ü yatırılmış” şeklinde okumamak gerekiyor. Serbest fonlarda borçlanma, repo ve diğer finansman işlemleri nedeniyle pozitif varlık kalemleri fon net varlık değerinin çok üzerine çıkabilir; karşı tarafta negatif finansman pozisyonları bulunur. Nitekim 15 Eylül verilerini derleyen kaynaklarda PHN’de repo tarafının yaklaşık eksi yüzde 653 düzeyinde olduğu görülüyor.
PHN açısından bir başka dikkat çekici gelişme fiyat hareketi. Fonun son bir aylık kaybı yüzde 93’ün üzerine çıkarken, Pusula’nın kendi sitesinde daha yakın dönemde kayıp oranlarının daha da yükseldiği görülüyor. Pay sahipliği tarafında ise 16 Eylül itibarıyla PHN’nin SKYLP sermayesinin yaklaşık yüzde 10,82’sine karşılık gelen 1 milyon adet payla kayıtlarda olduğu görülüyor.
PHB’de PASEU, PGH’de HEDEF, PDG’de SKYLP
PHB – Beşinci Hisse Senedi Serbest Fon, 16 Eylül’de yaklaşık 4,54 milyar TL büyüklüğe karşın yalnızca 15 yatırımcıya sahip. Pay sahipliği verilerinde fonun PASEU sermayesinin yüzde 8,02’sine karşılık gelen yaklaşık 53,9 milyon payı ile PSGYO’da yüzde 3,43’lük pozisyonu bulunuyor. PHB’nin PASEU’daki pozisyonu Eylül boyunca birçok kez giriş-çıkış ve oran değişikliğiyle kayıtlara yansımış durumda.
PGH – Güney Hisse Senedi Serbest Fon tarafında ise 2,61 milyar TL’lik fon büyüklüğüne karşılık yalnızca 12 yatırımcı bulunuyor. 16 Eylül pay sahipliği kayıtlarında fonun GRNYO sermayesinin yüzde 8,04’üne karşılık gelen yaklaşık 3 milyon payı bulunurken, 15 Eylül’de HEDEF’te yüzde 3,23’e karşılık gelen yaklaşık 97 milyon paylık yeni pozisyon kayıtlara giriyor.
Daha küçük fonlardan PDG – Doğu Hisse Senedi Serbest Fon yaklaşık 215 milyon TL büyüklüğe ve 11 yatırımcıya sahip. PDG’nin 16 Eylül kayıtlarındaki belirgin pozisyonu SKYLP; yaklaşık 1,3 milyon payla şirket sermayesinin yüzde 14,16’sı fonda görünüyor. PDC – Dördüncü Hisse Senedi Serbest Fon ise yaklaşık 233 milyon TL büyüklüğünde ve 15 yatırımcıya sahip; 15 Eylül’de IZFAS’ta yüzde 4,85’e karşılık gelen yaklaşık 8,6 milyon payla hissedar olarak kayda giriyor.
Para piyasası fonlarında 59 bin 717 yatırımcı
Pusula dosyasının diğer yüzünde PRY ve PNU bulunuyor. İki para piyasası fonunun yatırımcı sayılarının toplamı 59 bin 717. Bu rakam, tasfiye listesindeki 12 Pusula fonunun fon bazındaki toplam yatırımcı sayısının yaklaşık yüzde 99’una karşılık geliyor.
PRY’nin 16 Eylül’deki büyüklüğü 18,92 milyar TL. Oysa Ağustos sonunda fonun büyüklüğü yaklaşık 112,7 milyar TL, yatırımcı sayısı ise 55 binin üzerindeydi. 15 Eylül’e gelindiğinde fon 25,26 milyar TL’ye geriledi; bir gün sonra ise 18,92 milyar TL’ye düştü. Pusula Portföy’ün bütün fonlarında Ağustos sonundan 15 Eylül’e kadar gerçekleşen para çıkışının yaklaşık 132,7 milyar TL, bunun PRY tarafındaki kısmının ise yaklaşık 90,1 milyar TL olduğu hesaplandı.
PNU’da da benzer bir küçülme var. Fonun 15 Eylül’deki büyüklüğü yaklaşık 9,59 milyar TL iken 16 Eylül verisi 6,50 milyar TL’ye işaret ediyor. 15 Eylül günlük para akışı hesaplamasında PNU’dan yaklaşık 7,7 milyar TL, PRY’den ise yaklaşık 17 milyar TL çıkış görülüyor.
Para piyasası fonlarında PASEU ve KTLEV hareketleri
PRY ve PNU’nun pay sahipliği hareketleri ayrıca dikkat çekiyor. PNU’da 2 Eylül’de PASEU’da yüzde 15,37 seviyesinde görünen pozisyon 3 Eylül’de kapanıyor; 8 Eylül’de yüzde 5,81 ile yeniden oluşuyor, 9 Eylül’de tekrar çıkılıyor. Fon 11 Eylül’de PASEU’da bu kez yüzde 13,58 payla yeniden görünürken, 15 Eylül’de pozisyon tekrar kapanıyor. KTLEV’de de 9 Eylül’de yüzde 5,78’lik pozisyon ortaya çıkıyor ve bir gün sonra kapanıyor.
PRY tarafında da 16 Eylül’de KTLEV’de yüzde 4,26’lık ve PASEU’da yüzde 5,24’lük pozisyonların kapandığı pay sahipliği kayıtlarına yansıyor. Ancak burada önemli bir ayrım bulunuyor: bu tür pay sahipliği hareketlerini para piyasası fonunun kalıcı hisse portföyü olarak değerlendirmek doğru değil. Fonların repo ve teminat işlemleri nedeniyle pay sahipliği kayıtlarında hisse hareketleri görülebiliyor; nitekim PRY’nin Ağustos portföy raporunda PASEU ve DSTKF bağlantılı büyük kalemler repo işlemi olarak yer alıyor.
PNU’nun 15 Eylül tarihli varlık sınıfı dağılımı da bunu gösteriyor. Fonun yaklaşık yüzde 93,51’i Borsa İstanbul Para Piyasası, yüzde 4,01’i finansman bonosu, kalan bölümü ise kira sertifikaları, VDMK ve diğer kısa vadeli araçlardan oluşuyor.
Ve 15 Eylül’de temerrüt açıklaması geldi
Para çıkışlarının ardından 15 Eylül saat 16.52’de PRY ve PNU için iki ayrı KAP bildirimi yayımlandı. Pusula Portföy, fonların katılma payı iade ödemelerinde temerrüt durumu oluştuğunu açıkladı ve ilgili fonlar hesabına işlem yapılan aracı kurumlarla mutabakatların ve likidite yönetim sürecinin devam ettiğini bildirdi.
Bu nedenle Pusula’nın tasfiye kapsamındaki 12 fonunda kronoloji önemli. Büyük fon çıkışlarının ardından 15 Eylül’de PRY ve PNU’nun katılma payı iade ödemelerinde temerrüt açıklanıyor. 16 Eylül’de ise SPK’nın KTLEV ve GUNDG pay piyasalarındaki işlemlere yönelik kararları geliyor; Kurul, Pusula Portföy’e kendi nam ve hesabına KTLEV pay piyasasıyla sınırlı olmak üzere iki yıl işlem yasağı uygulanmasına, ayrıca ilgili işlemler kapsamında bazı kişiler hakkında suç duyurusunda bulunulmasına karar veriyor. Suç duyurusu, mahkûmiyet kararı anlamına gelmiyor.
Bir gün sonra, 17 Eylül’de, Pusula Portföy’ün bu 12 fonu SPK’nın tasfiye listesine giriyor.
PKM’de tablo farklı
Tasfiye listesindeki PKM – Pusula Portföy Para Piyasası Katılım Fonu, diğer büyük Pusula fonlarından farklı bir yapıya sahip. Yaklaşık 351 milyon TL büyüklüğündeki fonda 411 yatırımcı bulunuyor. Pusula’nın yayımladığı son dağılımda portföyün yüzde 52,7’si TL katılma hesapları, yüzde 35,2’si özel sektör kira sertifikaları, yüzde 12,1’i ise diğer katılım esaslı araçlardan oluşuyor.
PKD ise yaklaşık 6 milyon TL ile tasfiye listesindeki en küçük Pusula fonu. İkinci Katılım Hisse Senedi Serbest Fon niteliğindeki PKD’nin stratejisi, fon toplam değerinin en az yüzde 80’ini katılım finans ilkelerine uygun BIST şirketlerinin paylarında veya bunları takip eden uygun borsa yatırım fonlarında tutmayı öngörüyor.
PHE, PBR ve PUK bu 12 fonun arasında değil
Pusula tarafında önemli bir ayrımı da yapmak gerekiyor. Daha önce özellikle PHE, PBR ve PUK üzerinden Pusula fonlarındaki yoğunlaşmaları ve “matruşka fon” yapısını incelemiştik. Ancak bu üç fon SPK’nın tasfiye kararı verdiği 12 Pusula fonunun arasında bulunmuyor.
Bu fonlar, SPK’nın Pusula Portföy’ün TEFAS’ta işlem gören bütün fonlarını alım ve satıma kapatma kararından etkileniyor; ancak 17 Eylül bültenindeki 12 fonluk tasfiye listesine dahil değiller. Pusula’nın tasfiye listesi PBH ile başlayıp PRY ile sona eren 12 fondan oluşuyor.
Pusula dosyasında üç farklı tablo
Pusula Portföy’ün tasfiye kapsamındaki fonları yan yana getirildiğinde üç farklı yapı belirginleşiyor. Bir tarafta PRY ve PNU gibi on binlerce yatırımcısı bulunan para piyasası fonları, diğer tarafta PKZ, PCS, PHB, PGH ve PBH gibi milyarlarca lirayı çok az sayıdaki yatırımcıyla yöneten serbest fonlar bulunuyor. Üçüncü grupta ise PKM ve PKD gibi katılım esaslı fonlar yer alıyor.
Hisse tarafında ise aynı isimler tekrar tekrar karşımıza çıkıyor. KTLEV ve PASEU, hem birden fazla serbest fonda hem de son dönem pay sahipliği hareketlerinde para piyasası fonlarında görülürken; GUNDG, ODINE, IZFAS, SKYLP, HEDEF, BORLS, PSGYO ve GLRMK Pusula fonlarının diğer önemli bağlantılarını oluşturuyor. Özellikle PKZ’nin 27,8 milyar TL’lik büyüklüğüne karşılık yalnızca 16 yatırımcıya sahip olması, PCS’de PASEU–KTLEV–GUNDG–ODINE yoğunlaşması ve PHN’de fon net değerinin çok üzerine çıkan brüt hisse maruziyeti Pusula’nın 12 fonluk tablosunda öne çıkan veriler arasında.
Kararın hemen öncesindeki zaman çizelgesi ise Pusula dosyasının en önemli kısmını oluşturuyor:
- milyarlarca liralık fon çıkışları,
- PRY ve PNU’da katılma payı iade temerrüdü,
- KTLEV ve GUNDG işlemlerine ilişkin SPK kararları ve
- hemen ardından 12 fonun tasfiye kapsamına alınması.
Bu sıralama tek başına olaylar arasında hukuki bir nedensellik kurmuyor; ancak Pusula fonlarının SPK’nın 17 Eylül kararına hangi finansal tabloyla girdiğini açık biçimde gösteriyor.
