Fuat ile birlikte yumurta işine girdiğimizi düşünelim. Bir çiftlik kuruyor, tavukları, kümesleri, araçları ve diğer varlıklarıyla birlikte bu işe toplam 100 milyon lira yatırıyoruz. Yumurta üretiyor, marketlere satıyoruz. Şirket çalışıyor ama ortada bizi birkaç yılda dev bir şirkete dönüştürecek olağanüstü bir iş modeli yok.
Bir süre sonra şirketimizin yüzde 20’sini halka açıyoruz. Şirkete 100 milyon lira değer biçtiğimize göre halka açılan bölüm kabaca 20 milyon lira ediyor. Ancak yatırımcı bizim yumurtacıya pek ilgi göstermiyor; karşısında tavukları, kümesleri ve belli bir kârlılığı olan sıradan bir gıda şirketi görüyor.
Beklediğimiz talep gelmeyince Fuat ile piyasadaki hisseleri toplamaya başlıyoruz. Zaman içerisinde halka açık hisselerin neredeyse tamamı yine bizim kontrolümüze geçiyor. Şirket borsada işlem görüyor ama piyasada gerçekten alınıp satılabilecek hisse miktarı iyice azalıyor.
Sonra Fuat ile kendi aramızda alışverişe başlıyoruz. Fuat hisselerini bana daha yüksek bir fiyattan satıyor, bir süre sonra ben aynı hisseleri daha yüksek fiyattan Fuat’a geri satıyorum. Sonra yeniden o bana, ben ona “al gülüm ver gülüm” derken her işlemde yumurtacımızın ekranda görünen değeri biraz daha yükseliyor.
Bu sırada çiftlikte önemli bir değişiklik yok. Tavuk sayımız 50 katına çıkmadı, yumurta üretimimiz ve satışlarımız 50 kat büyümedi, kârımız da 50 kat artmadı. Ama Fuat’la birbirimize sattığımız hisselerin fiyatı yükseldikçe başlangıçta 100 milyon lira değer biçtiğimiz yumurtacının piyasa değeri önce 500 milyon, sonra 1 milyar ve sonunda 5 milyar liraya ulaşıyor. Sanki bizim tavuklar bir anda altın yumurtlayan tavuklara dönüşüyor.
Kümes aynı kümes, tavuk aynı tavuk, yumurta aynı yumurta ama şirket artık borsada 50 kat daha değerli.
“Ne yapmalı ne yapmalı, nereye kadar yapabiliriz bu işlemleri” diye düşünürken; yeni bir hikaye yazılması gerekiyor. Hikaye tam da burada başlıyor. Sonuçta bir yumurta firmasıyız ve öyle uzun vadeli, sürekliliği olan yeni iş ilişkileri yaratacak durumumuz yok, ama paraya da ihtiyaç var, seviyoruz kendilerini.
Al gülüm ver gülüm derken hikâyeye bir portföy yönetim şirketini dahil ediyorlar. Bir serbest yatırım fonu kuruluyor ve yumurtacı şirketimizin hisseleri bu fonun portföyüne alınıyor. Zaten piyasada az olan hisse daha da azalıyor. Artık hissemiz gram altın fiyatına gidebilecek bir potansiyele sahip. Yumurtanın tanesi 8 TL ama bizim hisse kendini altın sanıyor.
Yumurtacının hisseleri yükseldikçe fonun portföyündeki varlıkların hesaplanan değeri, dolayısıyla fonun birim pay fiyatı da yükseliyor. Ortaya dışarıdan bakıldığında olağanüstü başarılı görünen bir fon çıkıyor. Yatırımcının karşısında kısa sürede çok yüksek getiri sağlamış bir performans grafiği var.
5 bin lira yatıran yatırımcı parasının önce 10 bin, ardından 20 bin liraya çıktığını görüyor. Bunu gören başkaları da geliyor. Yüksek getiri yeni yatırımcıyı, yeni yatırımcı da yeni parayı getiriyor ve sistem büyümeye devam ediyor.
Sonra şartlar değişiyor, ne güzel saklambaç oynarken, sistem akıl oyunlarına dönüşüyor. düzenlemeler peş peşe geliyor. Önce yatırımcı sistemi sorguluyor, sorgularken hisse yükselişleri duruyor, yeni para girişi yavaşlıyor. Fonun yükselişi durulunca o güne kadar getirinin yarattığı güven de zayıflamaya başlıyor. Önce birkaç yatırımcı, ardından başkaları parasını geri istiyor.
İşte o anda kağıt üzerindeki değer ile gerçek para arasındaki fark ortaya çıkıyor. Fonun ekranda milyarlarca lira görünmesi yetmiyor; fondan çıkan yatırımcıya gerçek para ödenmesi gerekiyor. Bunun için fonun kasasında nakit bulunması veya elindeki varlıkların satılması lazım.
Ancak fonun önemli bölümünde bizim yumurtacının hisseleri varsa sorun büyük. Ekranda 5 milyar liralık görünen şirketin birkaç milyon liralık hissesini satmak başka, yüz milyonlarca liralık fon çıkışını karşılamak için satış yapmak başka. Büyük satış başlayınca yeterli alıcı bulunamazsa hisse düşüyor, hisse düşünce fon düşüyor, fon düşünce daha fazla yatırımcı çıkmak istiyor. Yükselişte çalışan çark bu kez tersine dönüyor.
Tam burada başka bir yol devreye giriyor. Fon elindeki yumurtacı hisselerini satmak yerine teminat göstererek finansman sağlıyor. Böylece hisseleri piyasaya yığıp fiyatını çökertmeden elde edilen nakitle fondan çıkan yatırımcıların parasını ödemeye çalışıyor.
Ama sorun çözülmüş olmuyor, yalnızca başka bir yere taşınıyor. Çünkü Fuat ile Yusuf’un 100 milyon liralık tavuk, kümes ve işletmeyle başlayan şirketi, faaliyetleri 50 kat büyümediği halde borsada 5 milyar liralık hale geldi. Şimdi ise bu fiyat üzerinden değerlenen hisseler gerçek para karşılığında verilen kredinin teminatına dönüşüyor.
Artık hikâyede üçüncü bir taraf var: Bir tarafta Fuat ile Yusuf, diğer tarafta fon yatırımcıları, karşı tarafta ise yumurtacı hisselerini teminat kabul edip gerçek parayı veren finansal kuruluş.
Çünkü ekranda görünen fiyat ile o fiyattan gerçekten satılabilecek miktar aynı şey değil. Yumurtacı borsada 5 milyar lira ediyor görünebilir; ama herkes aynı anda satmaya kalktığında 5 milyarlık alıcının bulunup bulunmadığını ancak o zaman öğreniriz.
İşte hikâyenin asıl eğlenceli kısmı da burada bitiyor. Fuat ile Yusuf’un tavukları kümeste hâlâ bildiğimiz yumurtayı yumurtluyor ama borsaya bakarsanız çoktan altın yumurtlamaya başlamışlar. Daha da güzeli, birileri bu “altın yumurtlayan tavukları” teminat kabul edip karşılığında gerçek para vermiş.
Biz tavuğu altın yaptık, fon yumurtayı büyüttü; peki kümese bakmadan kasanın anahtarını veren kimdi?
