Tera–Pusula meselesi artık sıradan bir satın alma dosyasının sınırlarını aştı. Önce kronolojiyi doğru koyalım: Tera Grubu, Pusula’nın kapısını son günlerde kamuoyuna yansıyan adli gelişmelerden sonra çalmadı. 9 Eylül’de Pusula Finans Holding ve bağlı şirketlerinin devralınması için görüşmelere başlandığı, 10 Eylül’de ise tarafların temel ticari ve finansal şartlarda mutabakata vardığı açıklandı.
Ardından işin rengi değişti. Pusula Portföy Yönetim Kurulu Başkanı Muhammed Yarız hakkında yakalama kararı bulunduğu, mal varlığı ve hesaplarına tedbir uygulandığı yönündeki iddialar kamuoyuna yansıdı. Yunanistan’a geçtiği ileri sürülen Yarız daha sonra Bodrum’da adli makamlara başvurdu. Bir başka önemli isim Serdar Turhan hakkında ise yurt dışına çıkış yasağı getirildiği haberleri yayımlandı.
Bu gelişmelerin ardından gözler doğal olarak Tera’ya çevrildi. Ancak Tera geri adım atmadı ve KAP’a yaptığı açıklamada yaşananların satın almaya ilişkin stratejik ve finansal değerlendirmesini değiştirmediğini, sürecin devam ettiğini bildirdi. Tera’nın adli gelişmelerden önce başladığı bir süreçten gelişmeler sonrasında çekilmemesi finansal yapı açısından bir güven unsuru yaratmış olabilir. Bunun hakkını teslim etmek gerekir; ancak buradan “Tera sistemi kurtardı” sonucunu çıkarmak için de elimizde yeterli veri bulunmuyor.
Bundan sonrası ise yalnızca Tera ile Pusula’nın meselesi değil. Çünkü söz konusu yapı içerisinde şirket ortaklarının sermayesinin ötesinde Katılımevim ve Birevim müşterilerinin tasarrufları, yatırım fonlarına para yatıran yatırımcıların birikimleri ve artık bankacılık sistemi bulunuyor. İktisat Katılım Bankası’nın yüzde 99,9’unun Katılımevim’e ait olması ve bankanın 2026 yılında BDDK’dan faaliyet izni alması, dosyanın neden çok daha dikkatli ele alınması gerektiğini gösteriyor. Aynı ekonomik yapı içinde tasarruf finansmanı, bankacılık, portföy yönetimi, yatırım fonları ve sermaye piyasası faaliyetleri bir araya geliyor.
Borsa yatırımcısıyla finans kuruluşuna parasını emanet eden vatandaş arasındaki fark da tam burada ortaya çıkıyor. Hisse senedi alan yatırımcı fiyat riskini bilerek kabul eder; ancak ev sahibi olmak amacıyla tasarruf finansman sistemine giren bir aile parasını spekülatif risk alınması için teslim etmez. Bankaya parasını yatıran vatandaşın beklentisi de aynıdır. Bu nedenle finans kuruluşları üzerindeki kamu denetimi sıradan bir ticari şirket üzerindeki denetimden çok daha ağırdır.
Üstelik mevzuat müşterinin parasının korunması için önemli sınırlar koymuş durumda. Tasarruf finansman sisteminde oluşturulan fon havuzunun şirketin diğer hesaplarından ayrılması, başka amaçlarla kullanılmaması ve teminat gösterilmemesi gerekiyor. Şirketin mali sorun yaşaması halinde dahi bu varlıkların korunmasına yönelik özel hükümler bulunuyor. Kısacası kanun müşterinin parasını şirketin kendi kaynaklarından ayırıyor.
Bu nedenle BDDK’nın önündeki mesele yalnızca Tera’nın Pusula yapılanmasını satın alıp alamayacağı olmamalı. Yeni ortaklık yapısının mali gücü, satın almanın hangi kaynaklarla finanse edileceği, grup şirketleri arasındaki mali ilişkiler ve finans kuruluşlarının kaynaklarıyla sermaye piyasası faaliyetlerinin birbirinden nasıl ayrıldığı da incelenmeli. SPK açısından ise Pusula Portföy ve yönettiği fonların oluşturduğu sermaye piyasası tarafı aynı titizlikle ele alınmalı.
Biz bir süredir Pusula Portföy fonlarının bazı şirketlerdeki hareketlerini inceliyoruz. PHE ve PBR başta olmak üzere fonların hangi hisselerde yoğunlaştığına, pozisyonların zaman içinde nasıl değiştiğine baktık. Son gelişmelerden sonra ise soruyu biraz daha yukarı taşımak gerekiyor: Pusula ekosistemindeki şirketler arasındaki mali ilişkiler nasıl kurulmuş, kullanılan kaynaklar nereden sağlanmış ve sermaye piyasası faaliyetleriyle grubun diğer finans kuruluşları arasındaki sınırlar nasıl çizilmiş? Bunların cevaplarının belgeler üzerinden ortaya konulması hem yatırımcı hem de müşteriler açısından oluşabilecek soru işaretlerini azaltacaktır.
Türkiye bu konuda geçmişten önemli bir tecrübeye de sahip. BDDK 2021 yılında 21 tasarruf finansman şirketinin tasfiyesine karar verdiğinde on binlerce müşteri sistem içerisinde kalmış, ardından TMSF’nin de içinde bulunduğu süreçte bazı şirketlerin sözleşmeleri faaliyetini sürdüren kuruluşlara aktarılmıştı. Bugün konuştuğumuz Katılımevim ve Birevim de o dönemde sistemin toparlanmasında rol alan şirketler arasındaydı.
Elbette bugün Katılımevim veya Birevim’in TMSF’ye devredilmesini gerektiren bir mali durum bulunduğuna ilişkin kamuoyuna açıklanmış bir BDDK tespiti yok. Bu nedenle mesele TMSF’nin bugün gelip şirkete müdahale etmesi değil; 2021’de edinilen tecrübenin unutulmaması ve benzer bir noktaya gelinmemesi için gerekli denetimin zamanında yapılmasıdır.
Tera’nın satın alma sürecine devam etmesi olumlu değerlendirilebilir, fakat hiçbir özel şirketin mali gücü veya iyi niyeti kamu denetiminin yerini tutamaz. BDDK kendi alanında, SPK sermaye piyasası tarafında görevini eksiksiz yapmalı; bu iki alanın kesiştiği yerde de denetim boşluğu bırakılmamalıdır. Çünkü iyi devlet yönetimi kriz çıktıktan sonra enkaz kaldırmak değil, daha kriz oluşmadan riski görmek ve gereken önlemi almaktır.
Tera masada kaldı. Bundan sonra cevaplanması gereken asıl soru, devletin bu masadaki denetimini ne kadar sıkı tutacağıdır. Çünkü artık söz konusu olan yalnızca bir şirketin kimin tarafından satın alınacağı değil, bu yapı içerisindeki vatandaşın tasarruflarının ve yatırımcının parasının nasıl korunacağıdır.
