Borsanın en bilinen kuralı “beklentiyi al, gerçeği sat” olarak özetlenir. Ancak son yıllarda Borsa İstanbul’da bu klasik fiyatlama mekanizmasının zayıfladığı görülüyor. Peki yatırımcılar neden artık geleceği değil, gerçekleşmiş gelişmeleri fiyatlıyor?
Borsada, herkesin bildiği ve herkesin gördüğü şeyden büyük kazanç elde edilmez. Yüksek getiri gerçekleşmiş olana değil, gerçekleşecek olana yatırım yapmaktan gelir.
Akıllı para büyüktür. Herkesin peşinden koştuğu, çoktan gerçekleşmiş bir hikâyeye girerse fiyatı kendi alımıyla yükseltir ve kendi getirisini törpüler. Bu yüzden getiriyi hep gelecekte arar: beklentiyi satın alır, gerçeği satar. Piyasanın en temel kuralı buradan doğar — beklentiyi AL, gerçeği SAT.
Ancak 2024–2026 döneminde bu ezberi bozan bir işleyişe şahit oluyoruz. Normal şartlarda borsada “olandan” para kazanılmaz, piyasa size o geçiş fırsatını vermezdi. Klasik dinamikte faiz zirve yaptığında borsa dipte olurdu; “faiz yüksek, ben faizden kazanayım” diyen yatırımcı malını en dipten akıllı paraya devretmiş olurdu. Tersi de geçerliydi: faizler dibe geldiğinde “artık borsaya geçeyim” dendiğinde endeks çoktan zirvedeydi. Akıllı para beklentiyi fiyatlamış, geç kalanlara dağıtımını yapmış olurdu.
Bugün bu döngü kırıldı. Beklentiyi alıp gerçeği satan bir borsa yerine, “olanı” bile gecikmeli fiyatlayan; buna karşılık olandan para kazanılabilen tuhaf bir piyasadayız. En net örneği 2024’te yaşadık: Mart ayında faizler zirve yaptı, borsanın dip yapması beklenirken endeks Temmuz 2024’e kadar yükselmeye devam etti.
Peki bu sapma neden yaşanıyor?
Çünkü temel kuralın çalışması için piyasada akıllı paranın —tecrübeli, uzun vadeli düşünen sermayenin— ağırlığının yüksek olması gerekir. Bu stratejik sermaye çekildiğinde sahneyi kısa vadeli düşünen, anlık getiriye odaklanmış bir profil devralır. Bu profil geleceği öngörmek yerine bugünü yaşar; beklentiyi önden satın almak yerine “bekleyip görmeyi” tercih eder.
Fiyatlama mekanizmasındaki bu yavaşlamanın altında ise belirsizlik ve öngörülebilirlik kaybı yatar. Sisli havada uzağı görmek nasıl zorlaşırsa, makro dengelerin geçiş evresinde olduğu dönemlerde de piyasanın geleceği fiyatlaması zorlaşır. Dengeler sık yer değiştirdiğinde ekonominin o meşhur kuralı borsada da tecelli eder: kötü para, iyi parayı kovar. Önünü net göremeyen rasyonel sermaye kenara çekilir, meydan dalgalanmadan beslenen sermayeye kalır. Böyle dönemlerde piyasa ufku değil, yalnızca gerçekleşeni — üstelik çoğu zaman geç — fiyatlar.
Şimdi asıl soru: Bu aksayan fiyatlama mekanizması ne zaman normale döner?
