Özet:
Dünya Bankası’nın yeni çalışmasına nazaran, “gelişmekte olan piyasa” olarak sınıflandırılan ülkeler, son on yıllarda sahip oldukları avantajlara karşın ekonomik potansiyellerini tam olarak hayata geçiremedi. Raporda, kişi başına yatırım artışının keskin biçimde yavaşladığına dikkat çekilirken, en başarılı örneklerin öbür ülkeler için değerli dersler sunduğu vurgulandı.
Yatırım Artışı Son 20 Yılda Sert Yavaşladı
Dünya Bankası’nın yayımladığı kapsamlı çalışmaya nazaran, gelişmekte olan piyasalarda kişi başına yatırım artışı, bu yüzyılın ikinci on yılında, bir evvelki on yıla kıyasla yarıdan fazla geriledi.
Raporda, son 25 yılda yatırım performansında önemli ilerleme kaydeden az sayıdaki ülke dışarıda bırakıldığında, gelişmekte olan iktisatların büyük kısmının kalkınma maksatlarını gerçekleştiremediği sonucuna ulaşıldı.
“Avantajlar Büyümeye Dönüşmedi”
Dünya Bankası Kümesi Başekonomisti ve Kalkınma Ekonomileri Kıdemli Lider Yardımcısı Endermit Gill, rapora ait değerlendirmesinde dikkat cazip bir tabloya işaret etti.
“Gelişmekte olan piyasalarda yaşayan beşerler, öteki gelişmekte olan ülkelere kıyasla daha âlâ eğitimli ve daha uzun hayat mühletlerine sahip. Kurumları ve siyasetleri da görece daha güçlü. Hatta kimileri doğal kaynaklar açısından varlıklı. Buna karşın bu avantajlar kalıcı ekonomik ilerlemeye dönüşmedi,” diyen Gill, buna rağmen bu ülkelerin hâlâ öteki gelişmekte olan ekonomilere kıyasla ilerleme sağlama talihinin daha yüksek olduğunu vurguladı.
Global Yatırımcılar İçin “Ara Kategori”
Gelişmekte olan piyasalar, global yatırımcılar açısından yüksek gelirli ekonomiler ile daha az entegre gelişmekte olan ülkeler ortasında bir orta kategori olarak görülüyor.
1980’ler ve 1990’larda, Dünya Bankası Grubu’nun bir üyesi olan Uluslararası Finans Kurumu (IFC) öncülüğünde bu varlık sınıflarının oluşturulması, gelişmekte olan ülkelere önemli ölçüde özel sermaye girişini beraberinde getirmişti.
1,8 Milyarlık Nüfus, Süratli Artış
Rapora nazaran gelişmekte olan piyasa ekonomileri bugün yaklaşık 1,8 milyar kişiyi, yani dünya nüfusunun beşte birini barındırıyor. Bu nüfusun önümüzdeki 25 yılda 800 milyon kişi daha artması bekleniyor.
Bu ülkelerin üçte birinden fazlası Sahra Altı Afrika’da yer alıyor ve yenilenebilir güç, telekomünikasyon ve elektronik dalları için kritik ehemmiyetteki mineraller açısından güçlü pozisyonda bulunuyor.
Görece İstikrarlı Ancak Küçük Finansal Piyasalar
Gelişmekte olan piyasalar, öbür gelişmekte olan ülkelere kıyasla daha güçlü kurumsal yapılara sahip. Tıpkı vakitte yatırımcılar açısından da cazip bir maksat olarak öne çıkıyor.
Son 25 yılda bu ülkelerin borsaları, global finansal şartlardan büyük ölçüde bağımsız hareket etti. Bu durum, pay senedi oynaklığının global ölçekte en düşük düzeylerden biri olmasını sağladı. Fakat buna karşın, finansal piyasaların derinliği hudutlu kaldı.
Mahallî para cinsinden sermaye piyasaları hâlâ gereğince gelişmiş değil; bankalar ve finansal kurumlar, hane halkı ve özel dala gelişmiş piyasalardaki ölçekte kredi sağlayamıyor.
Genç Nüfus ve İstihdam Baskısı
Dünya Bankası Kalkınma Beklentileri Kümesi Yöneticisi Ayhan Köse, bu ülkelerin istihdam yaratma açısından kritik rol oynayacağını vurguladı.
“Önümüzdeki on yılda gelişmekte olan ülkelerde çalışma çağına girecek 1,2 milyar genç nüfusun yaklaşık beşte biri bu piyasalarda olacak,” diyen Köse, başarılı örneklerin ortak noktalarına dikkat çekti.
Başarılı Ülkelerin Ortak Stratejileri
Köse’ye nazaran en uygun performans gösteren gelişmekte olan piyasalar farklı yollar izlese de kimi ortak özelliklere sahip:
- Büyümeyi destekleyen siyasetler
- Yatırım dostu altyapı
- Güçlü kamu maliyesi idaresi
- Özel sermayeyi cezbeden kurumsal yapı
Bu ülkelerde kişi başına gelir, son 25 yılda neredeyse dört katına çıktı.
Borç ve Mali Disiplin Sorunu
Buna rağmen, gelişmekte olan piyasaların genelinde yatırım çekme kapasitesi 2000’den bu yana hudutlu kaldı. 2020’li yıllarda kişi başına yatırım artışı yüzde 2’ye kadar düştü.
Kamu harcamalarının ulusal gelire oranı artarken, gelirlerin birebir süratte yükselmemesi borç yükünü ağırlaştırdı. Bu ülkeler bugün ortalama olarak GSYH’nin yüzde 2,5’ini sırf faiz ödemelerine ayırıyor.
2000–2024 periyodunda bu ülkelerin yaklaşık yüzde 40’ı en az bir sefer temerrüde düştü. COVID-19 salgınından bu yana yaşanan temerrütlerin sayısı, dünyadaki başka tüm ülkelerin toplamını aştı.
Muvaffakiyet Kıssaları de Var
Raporda birtakım ülkelerin krizleri daha başarılı yönettiği vurgulandı. Yüzyılın başında dünyanın en fakir ülkelerinden biri olan Vietnam, bugün son 25 yılın en süratli büyüyen 10 iktisadı ortasında yer alıyor.
1990’larda iç savaştan çıkan Ruanda, turizm ve hizmetler bölümüne dayalı büyüme modeliyle Sahra Altı Afrika’nın dikkat çeken muvaffakiyet örneklerinden biri oldu.
Ayrıyeten Bulgaristan, Kosta Rika, Panama ve Romanya, 2012’den bu yana yüksek gelirli ülke statüsüne yükselmeyi başardı.
“Sadece Açılmak Yetmez”
Dünya Bankası’na nazaran gelişmekte olan piyasaların potansiyellerini tam olarak gerçekleştirebilmeleri için sırf piyasaları açmaları kâfi değil.
Bu ülkelerin, finansal piyasaları derinleştirmeleri, kurumsal yapıları güçlendirmeleri ve yönetişim için gerekli kurumsal teminatları tesis etmeleri gerektiği vurgulanıyor.
