Türkiye’de eylül ayında başlayan ve 131 yatırım fonunun tasfiyesine kadar uzanan süreç, uluslararası finans basınının gündemine taşındı. Financial Times (FT), 455 binden fazla yatırımcıyı etkileyen krizin arka planını araştırırken olağanüstü fon getirilerinden şüpheli hisse işlemlerine, düzenleyici kurumlara iletildiği belirtilen uyarılardan soruşturmanın uzandığı üst düzey isimlere kadar birçok başlığı mercek altına aldı.
John Paul Rathbone imzasıyla 4 Kasım’da yayımlanan araştırmada, yaklaşık 20 milyar dolarlık varlık büyüklüğüne sahip fonların nasıl bir yatırım döngüsü oluşturduğu ve bu sürecin neden daha erken müdahaleyle durdurulamadığı sorgulandı. FT, Türkçedeki “fon” kelimesiyle saadet zincirlerini tanımlayan “Ponzi” kavramını birleştirerek yaşananları “Fonzi” olarak nitelendirdi.
Haberde geçen 20 milyar doların yatırımcıların kesinleşmiş toplam zararı değil, tasfiye kapsamındaki fonların varlık büyüklüğü olduğunun altı çizildi.
Eski MASAK yöneticisinden dikkat çeken açıklama: Defalarca uyardım
Financial Times araştırmasının öne çıkan başlıklarından biri, eski Mali Suçları Araştırma Kurulu (MASAK) Başkan Yardımcısı Ramazan Başak’ın açıklamaları oldu. Başak, sermaye piyasalarında gerçekleştirildiğini düşündüğü şüpheli işlemler konusunda yetkilileri defalarca uyardığını ancak bu uyarıların dikkate alınmadığını öne sürdü.
FT’nin aktardığına göre Başak, Tera Grubu’na bağlı bazı yatırım fonlarının olağanüstü getirilerini sorgulamasının ardından nisan ayında “yanıltıcı bilgi yayma” şüphesiyle gözaltına alındı. Daha sonra serbest bırakılan Başak, hakkındaki suçlamaları reddetti.
Başak’ın açıklamaları, fon krizinin ortaya çıkmasından önce piyasadaki olağan dışı hareketlerin fark edilip edilmediği ve ilgili kurumların bu gelişmeler karşısında hangi adımları attığı sorularını yeniden gündeme taşıdı.
Tera fonunun yüzde 4 bin 233 getirisi mercek altında
Financial Times, araştırmasında Tera Grubu ve grubun kurucusu Emre Tezmen’e geniş yer ayırdı. Gazetenin incelediği şirket sunumlarına göre Tera’nın TLY kodlu fonu, 2025 yılında yüzde 4 bin 233 getiri sağladı. Aynı dönemde Borsa İstanbul’un getirisi yaklaşık yüzde 13 seviyesinde kaldı.
FT’nin araştırmasında bu olağanüstü performansın arkasındaki işlemler ve fon portföylerinin yapısı ele alındı. Gazeteye göre bazı yatırım fonları, birbirleriyle bağlantılı şirketlerin hisselerinde yoğun pozisyonlar oluşturdu. Fonların gerçekleştirdiği alımlar hisse fiyatlarını yukarı taşırken, bu yükselişler fonların net varlık değerlerine ve açıklanan getirilerine yansıdı.
Yüksek getiriler yeni yatırımcıların ilgisini çekti. Fonlara giren yeni kaynakların aynı şirketlerin veya bağlantılı kuruluşların hisselerinde yeniden değerlendirilmesi, fiyat artışlarını besleyen bir döngü meydana getirdi.
Analistler, bazı şirket tahvili ihraçlarının da hisse alımlarını finanse etmek veya yatırımcılara nakit sağlamak amacıyla kullanılmış olabileceğini belirtti. FT, soruşturma konusu işlemlerin finans dünyasında “pump and dump” olarak bilinen, bir varlığın fiyatının yapay biçimde yükseltilmesinin ardından satış yapılmasına dayanan yöntemi hatırlattığını yazdı.
Özata Denizcilik hisselerinde beş ayda yüzde 1600 yükseliş
FT’nin araştırmasında fonların hisse piyasasındaki etkisini gösteren örneklerden biri Özata Denizcilik oldu. Yaklaşık 200 milyon dolar piyasa değeriyle 2024 yılında halka açılan şirketin hisselerinin beşte birinden azı halka açık durumdaydı.
Gazetenin aktardığına göre Tera fonları, nisan ayında yaklaşık 281 TL seviyesinden Özata Denizcilik hissesi toplamaya başladı. Ağustos ayının sonunda fonların şirketin piyasada işlem gören paylarının yaklaşık yüzde 96’sını elinde bulundurduğu belirtildi.
Hisse fiyatı eylül ortasında yaklaşık 5 bin TL seviyesine ulaşarak beş ay içerisinde yüzde 1600 yükseldi. Ancak fon krizinin ardından sert düşüş yaşandı. FT, araştırmanın yayımlandığı dönemde Özata Denizcilik hisselerinin yaklaşık 170 TL seviyesinde işlem gördüğünü aktardı.
Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), hisselerde manipülasyon yapıldığı şüphesiyle Emre Tezmen’in de aralarında bulunduğu 11 kişi hakkında suç duyurusunda bulundu. Tutuklanan Tezmen, hakkındaki suçlamaları reddetti.
Bu örnek, fonların portföylerinde yoğunlaşan düşük fiili dolaşımlı hisselerdeki fiyat hareketlerinin fon getirilerine nasıl yansıyabileceği konusundaki tartışmaları da yeniden gündeme getirdi.
6 milyon TL’lik birikimini kaybetme riskiyle karşı karşıya kalan yatırımcı anlattı
Financial Times, fon krizinin bireysel yatırımcılar üzerindeki etkisini de araştırmasına taşıdı. Gazeteye konuşan Alican Mordalga, yaklaşık 6 milyon TL tutarındaki birikimini söz konusu fonlardan birine yatırdığını belirtti.
Mordalga, yatırım kararında fonların denetime tabi olmasının önemli rol oynadığını ifade etti. Yatırımcı, “Fonlar denetleniyordu. Yeraltında yürütülen faaliyetler değildi. Diğer ülkelerde insanların yaptığı gibi ben de buna güvenerek yatırım yaptım” dedi.
Fonların yasal çerçevede faaliyet gösteren ve denetime tabi kuruluşlar tarafından yönetilmesinin kendisi açısından güven unsuru oluşturduğunu belirten Mordalga, böyle bir gelişmenin yaşanabileceğini düşünmediğini anlattı.
Bu açıklamalar, yatırım fonlarının düzenleyici çerçeveye tabi olmasının yatırımcılar açısından oluşturduğu güvenin, yaşanan krizle birlikte nasıl sorgulandığını ortaya koydu.
131 fonun tasfiyesine giden süreç nasıl başladı?
Financial Times’a göre kriz sürecinde etkili olan gelişmelerden biri, hisselerin fiili dolaşımına ilişkin düzenlemelerde ağustos sonunda yapılan değişiklikler oldu. Bu değişikliklerin ardından fonların yoğun pozisyon taşıdığı hisselerdeki yükseliş döngüsü tersine döndü.
Pusula Portföy, 15 Eylül’de bazı fonlarında yatırımcıların geri alım taleplerinin karşılanamadığını açıkladı. Bu duyurunun ardından diğer yatırımcıların da fonlardan çıkmak istemesi satış baskısını artırdı. Fonların nakit ihtiyacını karşılamak amacıyla varlıklarını satmaya yönelmesi, özellikle portföylerde yoğunlaşan hisselerdeki düşüşleri hızlandırdı.
Ekonomist Kerim Rota, Financial Times’a yaptığı açıklamada süreci şu sözlerle değerlendirdi:
“Hiçbir Ponzi kendi kendine ölmez. Ya düzenleyiciler ya da yatırımcılar sonunu getirir. Bizim örneğimizde bunu yatırımcılar yaptı.”
17 Eylül’de Finansal İstikrar Komitesi koordinasyonunda acil önlemler alındı. Toplam varlık büyüklüğü yaklaşık 20 milyar dolar olarak belirtilen 131 fonun tasfiyesine karar verilirken zorunlu satışların sınırlandırılması amacıyla Türk lirası likiditesi artırıldı.
Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, sorunlu alanın “karantinaya alındığını” belirterek söz konusu fonların sektörün yaklaşık yüzde 10’unu oluşturduğunu ve sistemik risk bulunmadığını ifade etti.
Soruşturma finans dünyasının ötesine uzandı
Financial Times, fon krizine ilişkin soruşturmanın yalnızca portföy yönetim şirketleriyle sınırlı kalmadığını aktardı. Gazeteye göre 400’den fazla kişi hakkında adli işlem yürütülürken 100’ü aşkın kişi tutuklandı.
Tutuklananlar arasında Borsa İstanbul’un eski başkanı, eski bir Cumhurbaşkanlığı danışmanı, eski bir Merkez Bankası başkan yardımcısı, OECD nezdinde görev yapmış eski bir büyükelçi ve Türkiye Sigorta’nın eski üst düzey yöneticilerinin bulunduğu belirtildi.
FT’nin haberinde, AK Parti Genel Başkan Yardımcılığı görevinden istifa eden Fatma Betül Sayan Kaya ve eşinin Özata Denizcilik’teki toplam 400 bin hisseyi sert düşüşten önce sattığı da aktarıldı.
Kaya, hisse işlemlerinden elde ettiği 2 milyar TL’yi aşan kazancı gönüllü olarak iade ettiğini açıklarken içeriden bilgi aldığı veya hukuka aykırı işlem gerçekleştirdiği iddialarını reddetti.
Özata Denizcilik ise yönetim kurulu başkanı dahil üç yöneticisinin tutuklanmasının suçluluk anlamına gelmediğini bildirdi. Şirket, hukuki yollara başvuracağını ve faaliyetlerinin etkilenmediğini açıkladı.
Borsa İstanbul’da değer kaybı ve güven sorunu
Financial Times, fon krizinin Türkiye’nin finansal piyasaları ve yatırım ortamı üzerindeki etkilerini de değerlendirdi. Gazeteye göre son iki ayda Borsa İstanbul yaklaşık üçte bir değer kaybederken piyasa değerindeki gerileme 100 milyar dolar civarında gerçekleşti. Şirket tahvili piyasasında da baskı oluştu.
Bürümcekçi Research’ün tahminlerine göre net döviz rezervleri, krizin başlangıcından bu yana 30 milyar dolardan fazla azalarak 38 milyar dolara geriledi. FT, bu gelişmeleri doğrudan fon krizinden kaynaklanan zararlar olarak değil, aynı dönemde Türkiye ekonomisinin karşı karşıya bulunduğu finansal koşullar kapsamında ele aldı.
Danışmanlık şirketi Consello’nun jeopolitik risk birimi yöneticisi Wolfango Piccoli, yaşananların yalnızca birkaç kişinin eylemleriyle açıklanamayacağını savundu. Piccoli, “Fon krizi sistemdeki bir arıza değil. Birkaç çürük elma meselesi de değil. Sistem aslında böyle işliyor” ifadelerini kullandı.
Düzenleyici kurumların zaman içerisinde zayıfladığını ileri süren Piccoli, krizin kurumsal sorunların sonucu olduğunu öne sürdü.
FT, kapsamlı bir düzenleyici reformun finans piyasalarına duyulan güveni yeniden tesis edebileceğini ancak yüz binlerce yatırımcı açısından yaşanan güven kaybının kalıcı sonuçlar doğurabileceğini belirtti.
Krizin merkezindeki soru: Uyarılar neden zamanında değerlendirilmedi?
Financial Times’ın araştırması, Türkiye’deki fon krizinin yalnızca olağanüstü getiriler ve yatırımcıların geri ödeme talepleri üzerinden değerlendirilemeyeceğini ortaya koyan iddiaları gündeme taşıdı. Fonların portföy yapısı, düşük fiili dolaşımlı hisselerde yoğunlaşan işlemler, düzenleyici kurumlara iletildiği belirtilen uyarılar ve soruşturmanın kapsamı, krizin temel tartışma başlıkları arasında yer aldı.
Araştırmanın sonunda, AK Parti Genel Başkan Yardımcılığı görevinden istifa eden Ayyüce Türkeş Taş’ın krizden yaklaşık 10 ay önce TBMM’de gündeme getirdiği sorulara da yer verildi.
Türkeş’in sözleri, FT’nin araştırmasının merkezindeki denetim ve zamanında müdahale tartışmasını özetledi:
“Yetkililer bu bilgilere sahipse neden zamanında harekete geçmediler? Bu, suça ortak olmak, bir suçu örtbas etmek değil mi?”
Fon krizinin ardından yürütülen soruşturmaların nasıl sonuçlanacağı, yatırımcıların tasfiye sürecinde ne ölçüde kayıplarını telafi edebileceği ve sermaye piyasalarında güvenin nasıl yeniden sağlanacağı önümüzdeki dönemin en önemli gündem maddeleri arasında yer alacak.
