Petkim.
Yıllardır pek çok farklı plâtformda mücadelesi yapılan fenomen. Temel analizi ayrı, teknik analizi ayrı, Patronaj ayrı, nereden bakarsak bakalım, karın ağrısı.
Petkim Türkiye’nin en büyük değerlerinden biri. Borsada eski ve dev şirketler “blue chip” olarak adlandırılır, Petkim onlardan biri. Kurulduğu yerleşkenin stratejik öneminden, Star Rafinerisi’yle entegre tesis olmasından, liman yapısından ve ülkenin ciddi hammadde açığını kapatmasına kadar.. ağır topu ele alacağım.
Bâzen rakamlara içiniz sızlayacak, bâzen yüzünüz ekşiyecek, bâzen “yazık” diyeceksiniz ancak, Petkim gibi bir devi biz kurduk, biz büyüttük ve biz yok pahasına sattık. O dönemlerin bütün hükûmetleri bir devi yönetmekten âcizken, devletin kendisinin de yönetecek kâbiliyetinin olmadığı çok açıktır. Bütün Notlar o günün-dönemin şartlarını daha iyi anlayabilmek ve neyin neyi ifâde ettiğini açıklamak için ekstradan eklenmiştir.
Son dönemde hem merak edilen, hem nefret edilen, hep bir umut beslenen, ancak umutları buhar eden Petkim’den bahsedeceğim.
Önce târihçeden başlayalım:
Türkiye’nin Petrokimya Üssü
Petkim, 3 Nisan 1965’te Türkiye Petrolleri (TPAO) öncülüğünde, 250Milyon TL sermaye ile Türkiye’nin ilk ve tek entegre petrokimya tesisi olarak kurulmuştur. 1990 yılından bu yana (eski adıyla İMKB) BİST’te PETKM koduyla işlem gören şirket, 2008 yılındaki özelleştirme sonrasında Azerbaycan devlet enerji şirketi SOCAR’ın kontrolüne geçmiştir.
Not: 1965’de dolar kuru 9 TL. 250Milyon TL sermaye o günün şartlarına göre 27.777.777$ yapıyor, yani ~27.8Milyon$.
Kronolojik Tarihçe ve Dönüm Noktaları
1965 – 1970: Kuruluş ve İlk Tesisler
1965: Petkim Petrokimya A.Ş. kuruldu.
1970: İzmit-Yarımca Kompleksi’nin Etilen, Polietilen, Klor Alkali, VCM ve PVC fabrikaları tamamlanarak deneme üretimine alındı. Aliağa’da ikinci kompleks kurulması kararlaştırıldı.
Not: Konuyla ilgili tek net rakam, 2001 yılında Yarımca Kompleksi’nin Tüpraş’a devir bedeli. Bu tarihte tesisin bir kısmı (arazi ve 5 fabrika) 60Milyon$ karşılığında Tüpraş’a satılmıştı.
1971 – 1983: Kapasite Artışı ve Aliağa’nın Temeli atıldı.
Not: 1971 – 1983 yılları arasında yapılan sermaye artışları:
1971-1975: 1,5Milyar TL
1978-1983: Sırasıyla 8Milyar TL, 40Milyar TL ve 100Milyar TL.
Bu yıllarda Türk Lirası sabit kur rejimindeydi. 1971-1983 arası dolar kurları yaklaşık olarak şöyleydi:
1$=
1971-1975, 14 TL.
1978, 25 TL.
1980, 90 TL.
1983, 300 TL.
O halde TL bazlı sermaye artışlarının dolar bazlı karşılığı:
1971-1975, 1.5Milyar TL – ~107Milyon$.
1978, 8Milyar TL – ~320Milyon$.
1980, 40Milyar TL – ~444Milyon$.
1983, 100Milyar TL – ~333Milyon$.
1971: Çanakkale Plastik İşleme Fabrikası devreye alındı. Karbon Siyahı, Sentetik Kauçuklar, Stiren, Polistiren fabrikaları eklendi.
Not: Çanakkale Plastik İşleme Fabrikası’nın ederi neydi? Konuyla ilgili tek somut veri, 2003 yılında fabrikanın sökülerek Aliağa’ya taşınması ve 2002’de satışa çıkarıldığına dair haberler. Satış sürecinde 2002’deki ihalede geçici teminat bedeli 45Bin$ olarak belirlenmişti.
1976: Otomotiv sanayiini desteklemek amacıyla Petlas Lastik Sanayi A.Ş. kuruldu.
Not: Şirketin kurulum bedelini bilmiyoruz ancak sadece satış bedelini biliyoruz. Satış fiyatı: 1997’de özelleştirme kapsamında 35Milyon$ gibi bir rakama Kombassan’a satıldı.
1976-1983: Aliağa Kompleksi’nin yardımcı tesisleri tamamlandı. Sermaye 100 milyar TL’ye çıkarıldı.
Not: Aliağa Kompleksi’nin ne kadara mâl olduğunu bilmiyoruz. Devlet Planlama Teşkilâtı (DPT) raporlarında vardır ancak ulaşamıyoruz.
1984 – 1999: Özelleştirme Süreci ve Kalite Yönetimi.
1984: Aliağa Kompleksi fabrikaları işletmeye alındı.
1986: 3291 sayılı kanunla özelleştirme kapsamına alındı.
1995: TS-EN-ISO 9002 Kalite Güvence Belgesi alındı.
1990: Şirket, (eski adıyla İMKB) Borsa İstanbul’da (BIST) halka açıldı.
2000 – 2007: Yatırım ve Özelleştirme Tamamlanıyor.
2003: Aliağa’da Sıvı-Katı Atık Yakma Tesisi devreye alındı.
2005-2007: Son 18 yılın en büyük yatırımıyla Etilen, AYPE ve PP fabrikalarının kapasiteleri önemli ölçüde artırıldı. Enerji verimliliği için doğalgaz kullanımına geçildi.
Not: “18 yılın en büyük yatırımı” yapıldıktan sonra “özelleştiriyoruz”.
2007: Özelleştirme Yüksek Kurulu, Petkim’deki %51 oranındaki kamu hissesinin SOCAR-Turcas ortak girişimine satılmasını onayladı.
2008 – 2011: SOCAR Dönemi ve STAR Rafineri Entegrasyonu.
2008 (30 Mayıs): Petkim’in %51 hissesi 2,04Milyar$ bedelle SOCAR & Turcas’a devredildi. Bu tarihten sonra SOCAR, STAR Rafineri projesiyle entegrasyonu başlattı.
2011: Turcas’ın ortaklıktan ayrılmasıyla hisseler SOCAR Turkey Enerji A.Ş.’ye geçti. STAR Rafineri’nin temeli atıldı.
Not: Yazarın notu: Burada ya Turcas bu Azeri patronların ‘ne mal’ olduğunu gördü ve tiksindi ya da Turcas’a “hadi sen çekil” dendi. Yoksa girdiği işten 3 senede neden kaçar gibi ayrılsın.
2012 – 2018: Dijitalleşme ve Altyapı Modernizasyonu.
2012: Enerji verimliliği projeleriyle ‘Ulusal Kalite Başarı Ödülü’ kazanıldı.
2013: ISO 50001 Enerji Yönetim Sistemi Belgesi’ni alan ilk büyük sanayi kuruluşu oldu.
Bu dönemde Petlim Limancılık kuruldu ve lojistik altyapı güçlendirildi.
Not-1: En sık belirtilen maliyet 400Milyon$. Petkim ve SOCAR yetkilileri tarafından sıkça dile getirilen bu rakam, projenin toplam yatırım tutarı olarak kamuoyuna duyurulmuştur. Hatta 2015’teki bir haberde proje bedeli 1Milyar$ olarak da telaffuz edilmiştir. 2025 senesinde SOCAR’a ~170Milyon$ bedele satıldı.
Not-2: Toplam 51MW kapasiteli 17 türbinden oluşan rüzgâr santralleri, 2017 yılında devreye alınmıştır. Petkim’in elektrik üretim kapasitesini %22 oranında artırarak yıllık yaklaşık 120Bin Ton sera gazı emisyonunun azaltılmasına katkı sağlamaktadır.
Özetle, RES yatırımının maliyeti 55Milyon€ civarındadır. (Bugün kurulmuş olsa 76,5Milyon€)
2019 – 2020: Rekor Üretim ve Endüstri 4.0
2019: 3,4Milyon Ton üretimle târihi rekor kırıldı. Başarıda STAR Rafineri’den boru hattıyla alınan 759Bin Ton Nafta’nın katkısı büyük oldu. Net kâr 764Milyon TL olarak gerçekleşti.
2020: Dünya Ekonomi Forumu (WEF) tarafından ‘Global Lighthouse Network’e seçilen Türkiye’den tek şirket oldu. (Endüstri 4.0’ı en iyi uygulayan tesis)
2023 – 2026: Finansal Dönüşüm ve Güncel Durum.
2023 (2’nci Çeyrek): Global talep düşüşüne rağmen 2’nci çeyrek net kârı bir önceki çeyreğe göre %69 artarak 221Milyon TL’ye ulaştı.
2025: Yıllık gelir 89,1Milyar TL ancak artan mâliyetler nedeniyle dönem zararı (-10,2Milyar TL) olarak kaydedildi. Çalışan sayısı 2.340 kişiye ulaştı.
2026 (1’inci Çeyrek): Performans toparlandı. Net satışlar geçen yılın aynı dönemine göre %16,7 artarak 26,9Milyar TL’ye çıktı. Brüt kâr, bir önceki yılın zararından (-1,29Milyar TL) kurtularak 4,3Milyon TL seviyesine geldi.
Stratejik Entegrasyon: Petkim ve STAR Rafineri
Petkim’in en kritik rekabet avantajı, SOCAR bünyesinde STAR Rafineri ile sağladığı entegrasyondur. 2019 yılı itibarıyla ham madde Nafta, dünyanın çeşitli noktalarından ithal edilmek yerine STAR Rafineri’den doğrudan boru hattı ile alınmaktadır. Bu durum:
Lojistik maliyetlerde ciddi tasarruf sağlamış,
Arz güvenliğini artırmış,
Operasyonel verimliliğe doğrudan katkı sunmuştur.
Ürün Portföyü ve Sektörel Etki
Petkim, 50’yi aşkın petrokimyasal ürün yelpazesiyle Türkiye sanayisinin omurgasını oluşturmaktadır.
Polimerler (Polietilen, Polipropilen, PVC): Ambalaj, inşaat, otomotiv ve beyaz eşya sektörlerinde kullanılır.
Sentetik Kauçuk: Otomotiv yan sanayi ve ayakkabı sektörü.
Ara Ürünler: Tekstil (elyaf), deterjan, boya, kozmetik ve ilaç sanayi için hammadde temin eder.
———————————–
Şirket CEO’sunun açıklamasına göre 18.5Milyar$ yatırım yapıldı. 7Milyar$ daha yatırım yapılacak. 1.180.000m² alan üzerine kurulu olan lojmanlar kaldırılıyor ve yerine depolama alanları inşa edilecek.
Havalı ve gösterişli şekilde TV’ye çıkıyor, bir devlet kurumunu temsil ettikleri için devlet makamında da kolayca karşılanıyorlar. Yönetim Azerbaycan devleti yönetimi olduğu için zengin. Parası var. İyi de, her şeye parası olan yönetim, neden “pay geri alım” açıklamıyor? Bu kadar yatırım yapmış şirketi daha güçlü hâle getirmişler, yatırımlarla belli ki daha da güçlenecek, neden bir Patron kendi şirketindeki sahiplik oranını artırmak istemez? Bütün bu çaba, uğraş ne için?
Kaç senedir, kaç çeyrektir kâr edemiyor. 1990 senesinden bugüne baksak, şirketin borsadaki fiyatlaması size tuhaf gelecek ama hiçbir yere gitmemiş. Hatta zararda, çünkü bir de dolar enflasyonu var.
Kâr edemeyen şirketin Bist30’da olması vicdanen doğru mu sizce? Vadeli kontratının olması doğru mu?
Şirket 1986’daki özelleştirme süreci başlangıcından bu yana âdeta lânetli 40 sene yaşamış ve her gelen Patron-Müdür, şirketi zarardan zarara sokmuş. Yatırım yaptım deyip zarar açıklayıp yatırımcının umuduyla âdeta dalga geçmiş. Şirketin büyümesi ne ciroya, ne brüt kâra, ne de doğru düzgün özsermayeye yansımış. Bu hâliyle vergi ödemesi yapabilir mi, o bile şüpheli.
Kuruluş tarihinden bugüne, o dönemdeki TL’nin kaç $ yaptığına, hangi tesisin ortalama olarak ne kadarda mâl edildiğine kadar notlar hâlinde belirttim. Benim hiç umudum yok ancak gelecekte Petkim küllerinden doğabilecek mi, yoksa o küller Aliağa’nın rüzgârında savrulup yitip gidecek mi, hep beraber şahit olacağız.
Sayın Kanan Mirzayev, CEO olarak size yazmamız belki daha doğrudur: “hiç utanma duygunuz var mı? Şirketin tarihçesine bakınca, utanç hissediyor musunuz?”
Petkim diyoruz ama bu tesis nasıl görünüyor? Neye benziyor? Büyüklüğünü fotoğraftan anlamak çok zor.. buyurunuz iki link:
ve dâhi, bugün “yeni bir Petkim daha kuracağız” deseniz, kaç Milyar$’a mâl olur? Sahi, bu kompleks dev tesisin “hurda bedeli” kaç Yüz Milyon$’dır?
BearSniper
